جغرافيا

واژه «مهاجرت جمعی روستایی » نخستین بار توسط گراهام مولف انگلیسی ، در اثری زیر عنوان : Rural Exodus به سال ۱۹۸۲به کار رفت ولی واقعیت مربوط به مهاجرت روستایی امری به مراتب قدیمی تر بوده است . گرچه همواره یک جریان مهاجرتی از روستا به جانب شهرها وجود داشته ، با این همه سرعت گرفتن آن ، زمانی که منجر به خالی شدن تدریجی روستاها از جمیعت می شود ،نوعی آگاهی از مسئله را نخست در کشورهای صنعتی دامن می زند . مهاجرت جمعی روستایی متعارف ، شامل مهاجرتهای فصلی و یا موقت نمی شود و تنها مهاجرتهای موسوم به «قطعی »و یا دست کم طولانی مدت را در بر می گیرد . این مفهم معمو لاًدر مورد مهاجرتهای داخلی بکار می آید ولی مهاجرتهای بین المللی غالب اوقات با وجود نوعی جابجایی جمیعت از روستاها (سرزمینهای مهاجر فرست )به سوی شهرها (سرزمینهای مهاجر پذیر )مضاعف می شود .

مهاجرتهای جمعی روستایی که در ممالک اروپای غربی در حال فروکش کردن است ،هنوز در سطح جهان یک پدیده عمده و معتبر به حسلاب می آید .

۱-علل مهاجرتهای جمعی روستایی :

اینگونه مهاجرتها عموماًماهیتی اقتصادی و شاید جمیعتی دارد (ولی این یک را می توان با آن دیگری در ارتباط دانست ) . همچنین است علل اجتمتعی ـفرهنگی و علل سیاسی ؛ولی اهمیت علل اقتصادی از همه بیشتر است .

الف : علل اقتصادی

این علل با همه اهمیت بنیادی خود ،مدتها از انظار پنهان مانده و سعی بر آن بوده است تا مهاجرت از روستاها را به انگیزه هایی گوناگون چون انحطاط اخلاقی ،سستی گرفتن احساسات مذهبی ،ایراد و اعتراض بر چگونگی سلسله مراتب اجتماعی موجود ،تمایل به لذت جوئیهای افسار گسیخته و بی رویه و حتی غلیان حس خود نمایی در میان زنان و امثال آن منتسب بدانند . با اینهمه علل اقتصادی ، چه در زمانهای گذشته و چه درزمان حال از زمره انگیزه های قطعی مهاجرت روستاییان به شمار می آمده است .

درعلل اقتصادی می توان به مواردی چند اشاره نمود :

۱-     جستجوی کار : مسئله اشتغال در مناطق روستایی :

نواحی روستایی مهاجر فرست عموماًبه اندازه کافی از امکان اشتغال ،بهره مند نبوده اند و امکان ارتقاء اجتماعی از آن هم کمتـر بوده است . از این رو ،همان طـور که ژ . پیتیه نشان می دهد در فرانسه در سده نوزدهم ،قشرهایی چون کارگران کشاورز و صاحبان املاک خرده و رعایا ،از هر گونه بختی برای نیل به امتیازات و به حقوق عمده مالکان و بهره برداران بزرگ بی بهره بوده اند . یک رشد جمیعتی بیش از حد سریع ،به تعمیق هر چه بسیشتر فقر دهقانان می انجامد و مهاجرت جمعی روستاییان ،جز مفر و مسکنی در این میان به حساب نمی آید .  توسعه شهرها اساساًبه برکت مهاجرت فقیرترین توده های مقیم روستاها و در مرحله بعدی به وسیله متمکن ترین عوامل که اشتغال در بخش خدمات را بر کشاورزی ترجیح می داده اند تحقق یافته است .عوامل اقتصادی چه وابسته به جهشهای تکنیکی باشد و. چه نباشد ،می توانند در بر انگیختن مهاجرتهای روستایی فعال تر مشارکت جوید .از آن جمله اند بحرانهای که به اقتضای شرایط روز بروز می کنند و وابسته به پدیده های اقلیمی ـحدوث فاجعه های کشاورزی و بروز تغییرات ناگهانی در بهای فرآورده های کشاورزی در جهان سوم هستند .

ـ عوامل اجتماعی :

آغاز انقلاب صنعتی در بریتانیا تقریباًبا جنبشد بزرگ حصار کشی در سده هیجدهم مقارن بوده است جنبشی که طی ان مالان بزرگ ،یعنی لردهای زمیندار با حمایت دربار نسق بندی و ممیزی املاک خود را تعدیل کردند و دامپروری را توسعه بخشیدند .این امر به خلع ید از بخش بزرگی از زارعان و رعایای آنان انجامید .

۲- امکانات اشتغال در مناطق شهری :

 شهرها و نواحی شهری شده ،به لطف «اقتصادیات کانونهای متمرکز » در موقعیتی مناسب قرار دارند به عکس روستاها ،تنها به صورت مراکزی به منظور تأمین نیروی کار به حسـاب

می آیند.در کشورهای رشد یافته ،مهاجرتهای جمعی روستایی در واقع با نخستین انقلاب صنعتی و یا به گفته گدز و مافور در عصر «دیرینه تکنیکی » آغاز می شود که در کشور فرانسه از ۱۸۳۰ تا ۱۹۳۰دوام داشته است از این رو این عصر استیلای انواع تمرکزها بوده است . دومین انقلاب صنعتی ،یعنی «انقلاب نو تکنیکی /م و پس از ورود کشورهای رشد یافته به عرصة «ما بعد صنعتی »(و یا در واقع نوصنعتی )،طرح اولیه در مورد تقدم و برتری شهرها را، به لحاظ بنیادی مخدوش نکرده است به خصوص که پیدایش فنون جدید (اتومبیل ،ارتباط از راه دور و سپس انفورماتیک ). امکان تمرکززدایی را رد عرصة فعالیتهای مختلف میسر ساخته است . شهرهای ممالک کم رشد ،از آن نظر که آهنگ رشد اشتغال در آنها غالباًموفق به همترازی با رشد جمیعتهای جویای کار نمی شود ، ظاهراً با وضعیتی استثنایی روبرو هستند .

۲-    وجوه کیفی : در آمدها، شرایط کار ، ارتقاءاجتماعی :

چنین به نظر می رسد که کار در شهرها پر در آمد تر و آسانتر از روستاها است .

ـ در قریب به اتفاق ممالک جهان ،دهقانان در ازای کار دشوارخود مزد کمتری ،از غیر کشاورزان دریافت می دارند . مزد روستا نشینان کمتر از شهرنشینان است و ساکنان شهرهای کوچک در آمدی کمتر از افراد مقیم مادر شهرها دارند . در آمد در شهرهای بزرگ زیادتر است اختلاف در کشورهای توسعه یافته در مورد فرانسه  و در ممالک کم رشد ،نظیر کشورهای آفریقای سیاه زیاد است . بنابر این مفهوم مهاجرت قبل از هر چیز عبارت از تمایل به کسب پول و دست و پا کردن اندک پس اندازی با امید بازگشت به وطن مألوف است ، جریانهای مهاجرتی معمولاًاز مناطقی با در آمدهای کم به سوی مناطقی با در آمدهای بسیار بر قرار می شود. شهرنشین در مقایسه با روستا نشین از امتیازاتی بیشتر بهره مند می شود .چنانچه مزد بگیر بوده باشد ،از در آخمدی منظم بر خوردار می شود . و چنانچه کارمند بوده باشد به این در آمد منظم می بایدامنیت شغلی را افزود .

شرایط کار در معادن و در صنایع یقیناًدشواربوده است . امروزه با ترقی بخش خدمات و کاهش ساعت کار ،به نحوی محسوس از این دشواری کاسته شده است به عکس زندگی دهقانان غالب اوقات همچنان آمیخته به ریاضت کشی است .

ـ شهر چه برای شخص مهاجر و چه برای فرزندان او مناسب ترین شرایط را به منظور نیل به ارتقای اجتماعی فراهم می آورد و اصولاًبدان جهت تدارک دیده شدهد تا جاه طلب ترین کسان را بخود بخواند . در واقع موفقیت اجتماعی در شهر ،تا حدود زیادی در گرو محیط اجتماعی محل عزیمت است .

ب :عوامل اجتماعی ـ فرهنگی

دلایل اقتصادی هر چند در امر مهاجرت روستاییان از زمره عواملی مسلط به شمار می آیند ولی عواملی منحصر به فرد نیستند و جایی در خود برای عوامل فرهنگی و جامعه شناختی  باقی می گذارنند .

۱-فضاهای انقیاد ،فضاهای آزادی

روستا وشهر کوچک قلمروهای انقیاد و اجبارند ،جاهلای هستند که فرد در استیلای قیود خانوادگی ، همسایگی و گروهی قرار دارد  به خلاف روستاها و شهرهای کوچک ،شهر بزرگ فضای آزادی به شمار می آید ،فرد در این فضا کم و بیش ناشناس باقی می ماند و جاذبه سنتها در آن چندان احساس نمی شود . در شهر بزرگ روابط اجتماعی متنوع تر است

۲-جاذبه های محیط شهری: شهر به علاوه قلمرو ممتاز تجهیزات تجاری ،آموزشی ، اجتماعی، دستیابی به جامعة مصرفی و در کشورهای جهان سوم ،منبع دسترسی به فرآورده هایی از «مغرب زمین» است که در روستاها به آسانی به دست نمی آید و لازم است آنرا در ازای پول خرید . لذت گشت و گذار در فروشگاهها ،ولع تسکین ناپذیر نظاره کردن ویترین مغازه ها ،دلبستگی وسواس آمیز به فرآورده های مذد روز که مدام تغییر می کند ،و ... در شهر از متداولترین سرگرمیهاست ولی در روستها جوانان گرفتار کسالت می شوند ،کسانی که از مهاجرت سر باز زده اند حتی در چشم خود از اعتبار می افتند و احساس می کنند « چندان که باید متجدد و پیشرفته نیستند » روستا جایی است که در آن انسانها ناگزیرند بلا وفقه و بدون استفاده از تعطیلات یکسره کار کنند روستا عرصه صرفه جوییها و یکنواختی هاست ، در مقابل شهر از نظر ۴۰ درصد از کسانی که مورد پرسشگری قرار گرفته اند ،محیط کار محسوب می شود .

۴- دیگر عوامل اجتماعی ـ فرهنگی:

ـ تحرک اجتماعی به یقین با سطح آموزش ارتقاء می یابد . بسیاری از مشاغلی که پرداختن به آنها مستلزم کسب گواهینامة تحصیلی است خاص شهرهاست پسرو دختر تحصیل کرده ،تعلق خاطر چندانی به اقامت در روستا از خود نشان نمی دهند بنابر این چه بسیارند روستاهایی که در برابر آموزش روشی خصمانه در پیش گرفته اند . روشنفکران ،و هنرمندان و کادرها ، بیش از دیگران نیازمند اقامت در محیط شهرهای بزرگ اند این نیاز نه تنها به مقتضای مشاغل آنان است بلکه بدان لحاظ نیز هست شهر بزرگ اطلاعات و تماسها و مراودات لازم را برای آنان تدارک می بیند .

ـ عوامل روان شناختی نیز در امر اتخاذ تصمیم به منظور مهاجرت به مداخله می پردازد پاری از افراد بیش از دیگران در زندگی طالب ماجراجویی هستند اینان در تغییر شغل و یا تغییر کشور تردیدی به خود راه نمی دهند . این افراد به نوعی به پیشگامان مهاجرت تعلق دارند . و سبب مهاجرت دیگران می شوند . گروه دوم نه تنها به سبب تقلید ،بلکه بیشتر بدان جهت به مهاجرت مبادرت می ورزند که گروه نخست به هر منوال در سرزمین بیگانه استقرار یافته اند و برای دیگر هموطنان خود به صورت نقطه اتکا و با بهتر بخش پذیرش در آمده اند .سنتهای جمعی نیز در این میانه موثر می افتد . برخی از اقوام اساساً وابسته به خاک و دلبسته به قطعه زمین اجدادی خود هستند . دیگران در مقبل از تحرک بیشتری برخوردارند.

ـ کیفیت محیط زیست که مهاجرتها را هدایت می کند نقشی روز افزون در کشورهای رشد یافته می یابد . ،کشورهایی که در آنها تصویر منفی از شهر سنتی پر تراکم و دست و پا گیر و دستخوش تزاحم (که خود ناشی از ضرورت روستا نشینی شهری در این گونه از شهرهاست ) و به ویژه از شهر صنعتی دیرینه تکنیکی توسعه می گیرد ، در حالی که شهرهایی که به نحوی دلپذیر در مناطقی برخوردار از جاذبه های جهانگردی ،یعنی در کمربندهای آفتاب ،ساخته شده اند . مهاجران را به آسانی به سوی خودجلب می کنند. باری کیفیت محیط زیست شهری و یا ناحیه ای از این پس به صورت یک کانون جاذبه بسیار معتبر ،برای عناصر فعال به لحاظ اقتصادی و یا برای باز نشستگان در می آید .

پ ـ عوامل سیاسی و نظامی :

ـ گاه جریان مهاجرت به جانب شهرها از سوی هیئت حاکمه تشویق شده است لویی چهاردهم ، اشرافیت فرانسه را به اقامت در ورسای تشویق می کرده است در گذشته مسئله عبارت از ایجاد شرایطی مساعد برای جمیعت پذیر کردن شهرهای جدید،شهرهای پیشگام و شهرهای صنعتی « شمال بزرگ » سیبری و آسیای مرکزی به عهد حکومت دولت شوروی بوده است . مؤسسات ملی مهاجر ،بیش از درگیر شدن بحران اقتصادی ،مهاجرت کارگران خارجی ساکن شمال آفریقا ،ترکها و مانند آنها را به اروپا مورد تشویق قرار می داده اند . در موارد دیگر دولتها در صدد برمی آیند مهاجرت را متوقف سازند و یا زیر نظارت خود در آورند . از این جمله بوده است سیاست اتخاذ شده از جانب حکومت چیـن به هنگام اوج گیـری انقلاب فرهنگـی . روزنامه خلـق ، در ۱۹۶۱می نویسد : «دهقانانی را که از نواحی روستایی آمده اند می باید مجاب به بازگشت و جبهه کشاورزی را از این رهگذر مستحکم تر کرد .

ـ تدابیر گوناگون از مقولات و یا اداری نیز به نوبه خود توانسته اند شرایطی مناسب برای مهاجرتهای روستایی پدید آورند .،بی آنکه خود راساً در پی کسب چنین هدفی بوده باشند . بدین ترتیب در مستعمرات ،الزام به پرداخت مالیات که موجبات ورود پول را به روستا فراهم ساخته ،به صورت عامل معتبری در سیر انحطاطی جامعه مستعمراتی در آمد  و به نحوی غیر مستقیم عامل محرک شهر نشینی شد . همچنین کشت اجباری که بوسیله استعمارگران فرانسوی ،بلژیکی پرتغالی و مانند آنهادبه جمیعت بومی تحمیل شد،بازتاب طبیعی واکنش متعارف خود را به صورت انفعال و عدم تمایل و همچنین فرا دهقانان سیاه پوست به جانب بیشه زاران و جنگلها و بیش از همه به سوی بی نشانی شهرها نشان داد .

ـ جنگها و جنگهای داخلی ، جنگهای چریکی نیز غالب اوقات از جمله عوامل تشدید موجباتن مهاجرت روستاییان به شمار آمده است .« سیاست آرام سازی »  فرانسه به هنگام در گیری جنگ الجزایر (۱۹۵۴ـ۱۹۶۲ ) منجر به گرد آوردن روستا نشینان در منطقی شد که در آن نظارت بر ساکنان آسان تر صورت می گرفت ؛این سیاست موجبات ریشه کن شدن روستاییان و عزیمت بعدی آنان را به سوی شهرها فراهم آورد . نا آرامیهای سیاسی و یا نظامی به نوبه خود مهاجرتهای بین المللی را دامن زده است . در پایان می توان از نقش وسایل حمل و نقل جدید سخن به میان آورد این وسایل را به تنهایی نمی توان عامل مهاجرت جمعی و روستایی  به حساب آورد ولی یک وسیله نقلیه، یک عامل یاری دهنده محسوب می شود . به یقین خطوط آهن ،مهاجرتهای داخلی را در سدةنوزدهم تسریع کرده است (و کشتیهای بخار مهاجرتهای بین المللی را ) این وسیله هم اکنون نیز نقشی بسیار فعال در برخی از کشورهای کم رشد بر عهده دارد . اگر استقرار ارتباطات جدید توانسته باشد گریز از روستاها را تسریع بخشد . در روزگار ما به نظر نمی رسد که نواحی بریده از خطوط ارتباطی قادر باشند در گوشه انزوای خود ایمن بمانند . بلکه غالباًعکس آنچه انتظار آن می رفته اتفاق افتاده است .